CERV – czy Polska zostanie płatnikiem netto? Już teraz ledwo jesteśmy nad kreską [analiza z wykresem]

Z całego budżetu Unii Polska otrzymuje blisko dwa razy większą część, niż sama wpłaca – ale z CERV, unijnego funduszu na prawa i wartości, uzyskuje ledwie tyle, ile do niego włożyła. A to właśnie polskie organizacje powinny być po te pieniądze pierwsze w kolejce, bo program powstał w dużej mierze na kanwie kryzysu praworządności w Polsce i na Węgrzech.

Od 2028 r. CERV ma się rozpłynąć w większym programie AgoraEU – i albo zawalczymy teraz o mechanizmy, które realnie dosięgną polskich NGO, albo zostaniemy z tym „na styk” na całą kolejną perspektywę finansową UE.

Płatnik czy beneficjent? Liczby bez ściemy

Zacznijmy od tego, co dobrze znamy. Do całego budżetu UE Polska wpłaca ok. 4,64% wszystkich składek, a odbiera z niego ok. 8,5% wszystkich środków – czyli jej udział we wpływach jest blisko dwa razy większy niż w składkach[1][2]. (Jeśli pominąć tymczasowy fundusz odbudowy NextGenerationEU i liczyć sam „klasyczny” budżet, nasz udział jest jeszcze wyższy – ok. 10,7%[2].) W liczbach bezwzględnych to ok. 45 mld € na czysto w latach 2021–2024[2][3].

A teraz CERV. Składamy się na niego tak samo jak na resztę budżetu – ok. 4,64%. Ale otrzymujemy z niego raptem 5,21% puli[1]. Czyli niewiele ponad to, co wpłacamy (saldo to ok. +3,9 mln €[3]) – i wyraźnie poniżej naszego udziału w ludności Unii, który wynosi ok. 8%[11]. Różnica jest fundamentalna: większość unijnych pieniędzy płynie do nas z góry ustalonym kluczem, w ramach kopert wyrównawczych. CERV działa inaczej – to otwarty konkurs, w którym trzeba pokonać organizacje z całej Unii. I tu nasza przewaga znika.

Mówiąc wprost: w funduszach rozdzielanych kluczem PKB per capita Polska jest mocnym beneficjentem. W funduszu rozdzielanym „w rywalizacji” – ledwie średniakiem.

Po drugiej stronie tej samej tabeli widać, kto realnie finansuje europejskie wartości. Niemcy dopłacają do CERV ok. 124 mln €, Francja 93 mln €, Włochy 34 mln €, Hiszpania 15 mln €[3]. Najwięcej – proporcjonalnie do składek – zyskują mniejsze państwa Europy Środkowej. Osobny przypadek to Belgia (+164 mln €), ale to w dużej mierze efekt brukselski: europejskie sieci i wykonawcy mają tam siedziby, a wydają pieniądze w całej Unii. Polska? Siedzi pośrodku, tuż nad kreską zera.

Skąd się wziął CERV i dla kogo był pomyślany

Żeby zrozumieć, dlaczego ten „cienki plus” powinien być sygnałem alarmowym, trzeba wiedzieć, po co ten program w ogóle powstał.

CERV nie spadł z nieba. To zlepek dwóch wcześniejszych, słabszych programów z budżetu 2014–2020: „Europy dla Obywateli” (pamięć, partnerstwa miast, uczestnictwo) i „Praw, Równości i Obywatelstwa” (równość, niedyskryminacja, prawa dziecka, przeciwdziałanie przemocy)[5].

W maju 2018 r. Komisja zaproponowała ich połączenie w program „Prawa i Wartości”[5]. I – powiedzmy sobie uczciwie – była to propozycja zachowawcza: pieniędzy miało być nawet mniej niż wcześniej, a fundusz w praktyce miał zasilać głównie duże, paneuropejskie sieci z Brukseli[6].

Tym, co przeważyło, był moment. To był czas otwartego kryzysu praworządności – i to właśnie w Polsce oraz na Węgrzech rządy ograniczały niezależnym organizacjom dostęp do pieniędzy, wprowadzały przepisy o „zagranicznym finansowaniu” NGO i wspierały organizacje fasadowe. Parlament Europejski w osobnej rezolucji wprost potępił te działania, wskazując m.in. władze węgierskie, słoweńskie i polskie[7].

To Parlament, razem z koalicją organizacji pozarządowych, przekuł ten program w coś poważniejszego. Pod hasłem „Instrumentu na rzecz Wartości Europejskich” sektor domagał się osobnego funduszu dla organizacji broniących demokracji i praworządności. W styczniu 2019 r. PE przegłosował dorzucenie miliarda euro właśnie na ten cel – w reakcji na kurczącą się i atakowaną przestrzeń dla społeczeństwa obywatelskiego w państwach członkowskich[6].

Efekt? Budżet wzrósł ponad dwukrotnie – z ok. 640 mln € do ponad 1,55 mld €[4]. Dołożono nowy filar „wartości Unii”, a program przemianowano na CERV. I tu jest sedno: skoro fundusz powstał w dużej mierze jako odpowiedź na to, co działo się nad Wisłą, to polskie organizacje broniące praw i demokracji powinny być jednymi z jego głównych beneficjentów. Pomysł był prosty – dać Unii narzędzie, by wspierać niezależne NGO bezpośrednio, ponad głowami niechętnych im rządów[4].

Jak te pieniądze naprawdę płyną

Tyle teoria. Praktyka jest ciekawsza – i mniej korzystna.

Do końca 2024 r. w ramach CERV zakontraktowano ok. 691 mln €[1]. 27,3% całej puli (189 mln €) zaksięgowano w Belgii[1] – nie dlatego, że Belgia „wygrywa”, tylko dlatego, że to tam zarejestrowane są europejskie sieci i wykonawcy, którzy rozdzielają środki dalej.

Po odjęciu tego zniekształcenia Polska z ok. 36 mln € jest piątym największym odbiorcą programu[1]. Pytanie brzmi: na co te pieniądze idą.

Większość unijnych środków w CERV płynie przez agencję EACEA (57,5% puli) – partnerstwa miast, sieci miast, pamięć europejska, regranting w ramach „wartości Unii”. Tylko ok. 33% przechodzi przez pion sprawiedliwości (DG JUST), finansujący równość, prawa człowieka i przeciwdziałanie przemocy[1].

W Polsce widać to jak na dłoni. Jedna pozycja – Fundacja im. Stefana Batorego – to ok. 20% całej polskiej puli (7,26 mln €), bo działa jako operator regrantingu i przekazuje unijne pieniądze do dziesiątek mniejszych organizacji[1]. Dalej: kolejni operatorzy (FRDL, Sieć SPLOT), instytucje pamięci i dziedzictwa żydowskiego (Sieć Pamięć i Solidarność, POLIN, Czulent, Forum Dialogu) oraz think tanki[1]. Krótko: jesteśmy mocni w pamięci, partnerstwach miast i regrantingu – a słabi dokładnie w niszy, dla której program tworzono najgłośniej: prawa człowieka, antydyskryminacja, watchdogi.

To paradoks CERV: program powstał, by chronić oddolne organizacje strażnicze w krajach pod presją – a w praktyce pieniądze osiadają albo w brukselskich sieciach (których finansowanie również jest bardzo istotne, ale to osobny wątek), albo (u nas) w „miększych” obszarach. Do tego konkurencja jest ogromna: z oficjalnej oceny śródokresowej wynika, że nawet do 71% wniosków ocenionych powyżej progu jakości odpada po prostu z braku środków[8]. Nie wystarczy być dobrym. Trzeba być dobrym i mieć szczęście.

AgoraEU: dlaczego właśnie teraz trzeba pilnować mechanizmów

I tu wszystko się spina. CERV w obecnej formie kończy się z budżetem 2021–2027. Od 2028 r. ma go zastąpić AgoraEU – program zaproponowany przez Komisję w lipcu 2025 r., łączący CERV z Kreatywną Europą (kultura i media)[9].

Na papierze brzmi dobrze: 8,6 mld € zamiast dotychczasowych ok. 3,9 mld € łącznie[9]. Sam dawny CERV – jako filar „Demokracja, Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” – ma dostać ok. 3,6 mld €, ponad dwa razy więcej niż dziś[9]. Problem w tym, że te pieniądze będą rozdzielana centralnie, w otwartych konkursach dla całej Unii. Czyli w dokładnie tym trybie, w którym już dziś radzimy sobie najsłabiej.

Połączmy kropki. W CERV jesteśmy na styk (5,21% wpływów wobec 4,64% składki). Konkurencja jest tak duża, że odpada ok. 70% dobrych wniosków[8]. A w AgoraEU społeczeństwo obywatelskie trzeba będzie „przepchnąć” obok lepiej zorganizowanych środowisk kultury i mediów. Jeśli zostawimy to przypadkowi, realnie możemy stać się płatnikiem netto na fundusz mający promować europejskie wartości – nawet jeśli sumarycznie wciąż będziemy beneficjentem całego unijnego budżetu.

Co znaczy „zadbać o mechanizmy”? Konkretnie:

• żeby w rozporządzeniu AgoraEU zachowano i wzmocniono regranting z kopertami krajowymi – możliwość, by duzi operatorzy przekazywali unijne pieniądze małym, lokalnym i krajowym organizacjom, które same nie wystartują w brukselskim konkursie;
• żeby utrzymano granty operacyjne (na bieżące funkcjonowanie organizacji), a nie tylko projektowe;
• żeby dostęp realnie otwarto na organizacje krajowe, a nie głównie na paneuropejskie sieci;
• i żeby polski rząd faktycznie był w tej grze: negocjacje już trwają – Rada przyjęła stanowisko w maju 2026 r., a Parlament chce podbić budżet AgoraEU do 10,72 mld €[9] – a my mamy w nich realne interesy do obrony.

Bo to nie jest opowieść o tym, że „w Unii się opłaca”. Fundusze wyrównawcze to naturalna konsekwencja tego, że wciąż mamy dochody poniżej unijnej średniej i doganiamy resztę – i dobrze, że z nich korzystamy. Rzecz w tym, że akurat w funduszu pomyślanym na obronę demokracji i społeczeństwa obywatelskiego – funduszu, który wyrósł m.in. z naszego własnego kryzysu praworządności – radzimy sobie szczególnie słabo. W AgoraEU albo zadbamy o mechanizmy, które realnie dosięgną polskich organizacji, albo z tego „nad kreską” zrobi się „pod kreską”. Trzeciej drogi nie ma.

Źródła

1. Komisja Europejska, System Przejrzystości Finansowej (FTS) – płatności z CERV wg krajów i beneficjentów: ec.europa.eu/budget/financial-transparency-system
2. Komisja Europejska, „EU spending and revenue 2021–2027″ (dane 2000–2024) – wydatki UE alokowane na Polskę oraz składki państw: commission.europa.eu
3. Obliczenia własne na podstawie [1] i [2]: udziały, salda netto i kwoty (CERV: +3,9 mln €; cały budżet 2021–2024: ok. +45 mld €; udział we wpływach z całego budżetu ok. 8,5% ze środkami NGEU, ok. 10,7% bez NGEU).
4. Komisja Europejska / DG JUST, „The new 1.55 billion CERV programme is coming”: ec.europa.eu/newsroom/just/items/704241
5. Parlament Europejski, Legislative Train, „Rights and Values Programme 2021–2027″ – geneza i fuzja programów: europarl.europa.eu/legislative-train
6. Netherlands Helsinki Committee, „European Parliament votes in favour of the European Values Instrument” (17.01.2019): nhc.nl
7. Parlament Europejski, rezolucja „The shrinking space for civil society in Europe” (A9-0032/2022): europarl.europa.eu/doceo
8. Komisja Europejska, śródokresowa ocena programu CERV (dokument roboczy SWD, 2025) – odsetek odrzucanych „fundowalnych” wniosków i reprezentacja państw: cerv.at (PDF)
9. AgoraEU 2028–2034 – Parlament Europejski, Legislative Train: europarl.europa.eu/legislative-train; Culture Action Europe, „Proposed €8.6 billion for culture and democracy in the next EU budget”: cultureactioneurope.org
10. Komisja Europejska, lista krajowych punktów kontaktowych CERV (Polska: Narodowy Instytut Wolności): commission.europa.eu
11. Eurostat, liczba ludności (2024) – udział Polski w populacji UE-27 (ok. 8%): ec.europa.eu/eurostat
12. Eurostat, PKB na mieszkańca wg parytetu siły nabywczej (Polska ok. 80% średniej UE): ec.europa.eu/eurostat